Tijdschrift Milieu
september 2023, nr. 4

Lesgeven over zeespiegelstijging

Verbeelding als middel tegen doemdenken

Foto: Pixabay

Adwin Bosschaart is hoofddocent en onderzoeker bij lerarenopleiding van de Hogeschool van Amsterdam. Hij houdt zich bezig met duurzaamheidseducatie in relatie tot het denken van jonge mensen over hun toekomst.

Sabine Niederer is lector Visual Methodologies aan de Hogeschool van Amsterdam. Met haar onderzoeksgroep legt zij zich toe op het ontwikkelen en toepassen van visuele, digitale, participatieve en creatieve methoden voor onderzoek naar maatschappelijke vraagstukken, met bijzondere aandacht voor klimaat en duurzaamheid.

Uit de kunst

De klimaatcrisis is niet alleen een planetaire crisis maar ook ‘een crisis van de verbeelding’, schreef Amitav Ghosh in 2016 in The Great Derangement. We kunnen ons maar moeilijk voorstellen dat het klimaat dat we nu kennen op termijn drastisch kan veranderen. Maar het voorstellingsvermogen is wel een belangrijke voorwaarde voor gedragsverandering en het accepteren van (beleids)maatregelen voor duurzaamheid, is uit onderzoek gebleken.

Door: Adwin Bosschaart en Sabine Niederer

In Nederland zijn sinds de watersnoodramp van 1953 verschillende generaties grootgebracht met het beeld dat met dijken en deltawerken de dreiging van het water is overwonnen. De ‘mythe van de droge voeten’, wordt dit ook wel genoemd. In Nederland komt daar nog bij dat de dreiging van het water in het algemeen moeilijk voorstelbaar is. De lage ligging en de overstromingsgeschiedenis zijn weliswaar bekend, maar het technologisch narratief (als wereldkampioen waterbouw) lijkt dominant.

In 2020 deed historicus en schrijver Rutger Bregman een poging om het thema zeespiegelstijging te agenderen. In zijn essay Het water komt – een brief aan alle Nederlanders beschrijft hij onder andere de discussie tussen waterbouwers en aardwetenschappers: hoeveel zal de zeespiegel stijgen en hoe maakbaar (lees: verdedigbaar) is Nederland bij een zeespiegelstijging van 2 meter of meer? De brief haalde menig krant en actualiteitenprogramma, maar desondanks is een breed maatschappelijk debat toen niet echt van de grond gekomen. Helaas is juist Nederland ontzettend kwetsbaar voor overstromingen, mede door de ligging onder NAP en een exponentiële stijging van de zeespiegel. En dat dit geen probleem is van een heel verre toekomst is inmiddels ook evident. Daarom is het van belang om de zeespiegelstijging en mogelijke aanpassingen invoelbaar en voorstelbaar te maken, ook voor jongere generaties. Het onderwijs kan daarbij een rol spelen.

Vernieuwend lesprogramma

Aan de Hogeschool van Amsterdam heeft een interdisciplinair team van onderzoekers en lerarenopleiders lesmateriaal ontwikkeld over zeespiegelstijging. Daarin zocht het een goede combinatie van het verstrekken van informatie en het invoelbaar en voorstelbaar maken van een toekomst met een stijgende zeespiegel. Voor het lesprogramma ‘Kijk in de zeespiegel’ werkten ze samen met een Amsterdamse school voor voortgezet onderwijs. Daar volgden 140 leerlingen van 14 jaar het lesprogramma tijdens de aardrijkskundeles. Vervolgens is op verschillende manieren vastgesteld wat dit met de leerlingen en hun ouders deed. Dat het nog niet gemakkelijk is om het gesprek over zeespiegelstijging aan te gaan werd bevestigd. Maar er kwam ook iets anders aan het licht: dat het grondig bespreken van de problematiek en mogelijke oplossingen, in combinatie met het aanspreken van de verbeelding, kan helpen tegen doemdenken. In het voortgezet onderwijs wordt al veel lesgegeven over klimaatverandering. Vaak ligt hierbij de nadruk op kennis en inzicht in de oorzaken en gevolgen; daarmee krijgen de leerlingen vaak een duistere toekomst voorgehouden. Mogelijke oplossingen en handelingsperspectieven komen veel minder aan de orde. Het accent op oorzaken en gevolgen van klimaatverandering kan bij leerlingen leiden tot heel verschillende reacties: van apathie tot paniek, angst en slecht slapen. Om dit te voorkomen is er in ‘Kijk in de zeespiegel’ aandacht besteed aan de oorzaken, gevolgen én de mogelijke oplossingen van en voor zeespiegelstijging. Ook zijn er vernieuwende elementen verwerkt, zoals de verbeeldingsopdrachten. Daarin werden de leerlingen uitgenodigd om zich een voorstelling te maken van hun leefomgeving in een toekomst met een stijgende zeespiegel. Vervolgens werd de leerlingen gevraagd om met hun ouders/verzorgers of andere volwassenen in hun directe leefomgeving te gaan praten over zeespiegelstijging. Ze kregen een lijst stellingen mee om aan de volwassenen voor te leggen om zo het gesprek op gang te brengen.

Eyeopeners

De leerlingen volgden vier weken lang acht lessen over het onderwerp. De eerste twee lessen gingen over de inhoud. Wat de gevolgen van zeespiegelstijging betreft is daarbij vooral aandacht besteed aan de kwetsbaarheid van de eigen leefomgeving. In dit geval ging het om het 4e Gymnasium in Amsterdam, dat op het terrein van de voormalige Houthavens en dus ‘buitendijks’ ligt. Voor leerlingen is dat meestal een eyeopener. En om te ontdekken dat er heel verschillende keuzes mogelijk zijn in het aanpassen aan een stijgende zeespiegel, hebben de leerlingen zich verdiept in de vier aanpassingsvarianten die Deltares heeft opgesteld. Hierbij gaat het ruwweg om een keuze uit aanvallen, verdedigen of terugtrekken t.o.v. de zee (Figuur 1).

Maar belangrijker dan alleen ‘kennis opdoen’ was dat leerlingen gestimuleerd werden om hun verbeelding te laten spreken en om – ook met volwassenen – in gesprek te gaan over het onderwerp en de mogelijke toekomstkeuzes. De eerste verbeeldingsopdracht zat aan het begin van het lesprogramma. Leerlingen kregen de opdracht om een foto te maken van een plek die belangrijk voor ze was, bijvoorbeeld hun huis of de omgeving van de school. Met behulp van ‘filters’ konden zij vervolgens op de foto visuele elementen aanbrengen om weer te geven hoe zij zich die plek in de toekomst voorstelden. Vervolgens maakten ze wat aantekeningen bij het beeld, om ook in tekst duidelijk te maken hoe zij zich die toekomst voorstelden. Figuren 2 en 3 tonen voorbeelden van de manier waarop leerlingen zich de gevolgen van zeespiegelstijging voor een zelfgekozen plek voorstelden. Beide afbeeldingen tonen o.a. veranderde weersomstandigheden (extreme hitte, grote hoeveelheden neerslag) en huizen die zijn gebouwd op hoger gelegen land – zelfs boven op een bestaand gebouw in de stad, zoals in het eerste voorbeeld (Figuur 2).

Tijdens de 3e en 4e lesweek gingen de leerlingen aan de slag met de vier aanpassingsvarianten van Deltares. Ze kregen de opdracht om de volgens hen meest waarschijnlijke of wenselijke aanpassingsvariant te kiezen en de uitvoering ervan te illustreren met een verhaal en een communicatiemiddel. Figuur 4 toont zo’n illustratie in de vorm van een verkeersbord uit de toekomst, dat de ebtijden aangeeft voor een stedelijke omgeving. De lessenserie eindigde met beoordelen en bespreken van elkaars producten en het beoordelen van een drietal stellingen:

Door deze lessen over zeespiegelstijging zijn wij ons meer zorgen gaan maken over de toekomstige zeespiegelstijging.
Door deze lessen over zeespiegelstijging is voor ons het verhuizen naar het hoge en droge oosten van Nederland een goede optie voor de toekomst.
Na deze lessenserie over zeespiegelstijging blijven wij vertrouwen in technische oplossingen die Nederland beschermen tegen een zeespiegelstijging van meer dan 2 meter.

Resultaten

Zowel voorafgaande aan de lessen als achteraf is gemeten hoe leerlingen denken over zeespiegelstijging. Hieruit blijkt dat leerlingen door de lessen te volgen een veel beter beeld hebben gekregen van de gevolgen van zeespiegelstijging in Nederland en hun eigen omgeving. Ze geven aan ook beter te begrijpen hoe Nederland zich daaraan kan aanpassen. Opvallend is dat het lesmateriaal niet heeft geleid tot meer zorgen over hun toekomst. Het concreet laten zien welke soorten maatregelen en ‘toekomsten’ er voor Nederland bij een gestegen zeespiegel in het verschiet liggen roept dus zeker geen paniek op. De reacties op de stellingen lieten zien dat de leerlingen vooral een sterk geloof houden in technische oplossingen.

Gesprekken met ouders over dit thema vonden vooral plaats omdat het bij de opdrachten hoorde. Wel vonden de leerlingen het leuk om te merken dat ze er intussen meer vanaf wisten dan hun ouders; ze konden ze een en ander over zeespiegelstijging uitleggen. Ouders gaven in gesprekken aan zeespiegelstijging een belangrijk thema te vinden, maar het tegelijkertijd moeilijk te vinden om hun kinderen de waarheid te zeggen. Ze hadden de behoefte om ze in bescherming te nemen en deden dat door niet alle gevolgen van zeespiegelstijging expliciet te noemen. Een leerling gaf overigens hetzelfde aan: zijn ouders hadden volgens hem al zoveel stress, dat hij ze niet ook nog eens wilde belasten met de gevolgen van zeespiegelstijging.

Het vervolg

In een vervolgtraject hopen de betrokken onderzoekers het lesprogramma te kunnen doorontwikkelen met middelbare scholen van verschillende niveaus, en met nog meer aandacht voor het faciliteren van het intergenerationele gesprek. Zo kunnen meer leerlingen en hun ouders/verzorgers samen nadenken en praten over de toekomst van ons land.

Warning

/var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php

965

Verbeelding als middel tegen doemdenken (copy)

Vorige pagina

Warning

/var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php

928

Verbeelding als middel tegen doemdenken (copy)

Volgende pagina

Abonneer je op onze nieuwsbrief

Tijdschrift Milieu is een uitgave van de VVM en verschijnt zes keer per jaar in een oplage van 1.750 exemplaren.

Verbeelding als middel tegen doemdenken (copy)

Tijdschrift Milieu
september 2023, nr. 4

Lesgeven over zeespiegelstijging