Kunst als kanaal voor klimaatwetenschap (copy)

Tijdschrift Milieu
september 2023, nr. 4

Kunst als kanaal voor klimaat­wetenschap

Uit de kunst

Het begon in 2008 met de website Natuurbericht.nl, die naast natuurnieuws ook een dagelijkse ‘natuurverwachting’ gaf voor planten, vlinders en libellen. In 2001 begon hij al met de Natuurkalender, waar iedereen waarnemingen van eerstelingen in de natuur kon doorgeven. Bioloog Arnold van Vliet was van beide initiatiefnemer. Hij blijft nieuwe manieren zoeken om een breed publiek te betrekken bij de natuur én bij duurzaamheid. En kunst en cultuur is daarbij een goed bruikbare vorm, heeft hij gemerkt.

Door: Jaap Rodenburg

Arnold van Vliet

Van Vliet heeft een duidelijke missie: het zichtbaar maken van het effect van klimaatverandering op natuur en samenleving, zodat er gedragsverandering optreedt. “Hoe geven we mensen op het juiste moment de juiste informatie om hun gedrag aan te kunnen passen? Die vraag stel ik me constant.” Die missie is zichtbaar in citizen science projecten zoals de  Natuurkalender en de relatief nieuwe GrowApp. Daarmee kun je timelapse filmpjes maken van de seizoensveranderingen in je directe omgeving. 

Inmiddels zijn de verschillende ‘kanalen’ samengekomen in het Naturetoday platform, (met 200.000 bezoekers per maand), dat een breed publiek op de hoogte houdt van de actuele gebeurtenissen in de natuur. Biologen geven er dagelijks informatie over onder andere vlinders, zoogdieren, amfibieën, libellen, planten, zeedieren en vogels. Van Vliet is de coördinator ervan, en ook bestuurslid van de Stichting voor Duurzame Ontwikkeling die het platform beheert. Nature Today heeft wel 40 partners, waarbij kennisinstituten zoals de WUR, het NIOZ, NIOO-KNAW en Naturalis goed vertegenwoordigd zijn. En dat heeft een reden, legt Van Vliet uit.

LAATS VAAK GEBRUIKTE TITEL

TEST MET TITEL
EN DAN MET BREAK DE ALINEA BEGINNEN

OORSPRINKELIJKE OPMAAK TITEL

“We willen in het publieke domein brengen wat al die kennisinstituten doen. Die kennis moet veel meer en actiever naar de samenleving. Daarbij moeten we veel meer creativiteit gebruiken. Die verhalen die ontstaan moeten we zó brengen dat de media het oppikken. Dat gaat niet vanzelf, daar moet je aan bouwen. Maar het is heel leuk om te doen.”

Kunst en cultuur ziet Van Vliet daarbij als een nuttig kanaal. Hij was dan ook meteen enthousiast toen hij in 2013 werd benaderd voor een meerjarig overkoepelend kunstprogramma rond natuur en milieu. De Britse kunstenaar Marcus Coates wilde mensen in een niet-natuurlijke omgeving – bijvoorbeeld een druk treinstation – iets meegeven van actuele gebeurtenissen in de natuur. Geïnspireerd door de Natuurkalender vroeg hij Van Vliet om voor elke dag in het jaar een paar ‘aankomsten en vertrekken’ op te sommen. Het resultaat werd in 2017 onthuld bij de opening van de nieuwe stationshal van Utrecht Centraal: het ledscherm met de titel ‘Arrivals/Departures’. Een voorbeeld: 12/06 Vandaag in de natuur: braakliggende terreinen en wegbermen kunnen rood kleuren van de klaprozen.

Uit de toelichting van de gemeente Utrecht, die het kunstwerk aanschafte: ‘Het is het soort scherm waarop je reisinformatie zou verwachten, dus het valt nauwelijks op. Maar het lichtbord geeft geen vertreksporen aan, het toont iedere dag een nieuwe update uit de natuur. De borden van Coates relativeren de spits, maken je bewust van de tijd. Niet van de vijf minuten die je nog hebt om de trein te halen, maar van de jaargetijden.’

De ‘lichtbak’ bleek zo populair dat hij niet in 2018 weer verdween, zoals de bedoeling was, maar dat hij er nu nog steeds hangt. 

“Hij valt veel mensen op, en ik merk dat ze er blij van worden,” zegt Van Vliet. “Ze lopen er zelfs voor om!” Overigens is de informatie die de lichtkrant toont elk jaar hetzelfde. “De droom is om het locatiespecifiek te maken.”

Ontmoeting kunst en wetenschap

Ook de Grow App heeft wel iets kunstzinnigs. Met de app maken mensen op verschillende momenten foto’s van dezelfde plek. Direct na het nemen van een nieuwe foto verschijnt er een ‘time-lapse-video’ die de seizoensveranderingen vastlegt en zichtbaar maakt. Van Vliet: “Je krijgt een hele serie beelden, van wisselende seizoenen, luchten en landschappen. Zulke beelden kunnen ook zelf een verhaal vertellen. Ik heb met een kunstenaar naar die beelden gekeken; sommige series vind ik echt ontroerend. Dan ontmoeten kunst en wetenschap elkaar.”

Maar mensen moeten niet alleen ontroerd raken – ze moeten ook in actie komen. 

“Met de Natuurkalender willen we klimaatverandering heel tastbaar maken. Als mensen zien dat de natuur en het landschap veranderen zullen ze meer geneigd zijn om duurzaam te leven, en te zorgen voor alles wat ze om zich heen zien. Puur ‘weten’ leidt op zich niet tot ander gedrag, maar het is wel een voorwaarde. Dus als wetenschappers nu aantrekkelijk en begrijpelijk over het voetlicht brengen wat we weten… Je wilt verhalen maken, visualisering is nodig.”

Een beuk in wisselende seizoenen.  |  Foto’s: GrowApp

Terug in de natuurbubbel

De link tussen kennis, de natuur herkennen en ervaren en gedrag blijkt volgens Van Vliet duidelijk uit het Britse rapport Noticing Nature. “Mensen die meer van de natuur weten, doen vervolgens meer voor die natuur, en zijn bovendien gelukkiger en gezonder. Maar het is een grote opgave om mensen weer in die ‘natuurbubbel’ te krijgen. Als je ziet hoe ver het natuuronderwijs is weggezakt… De connectie is dan heel ver weg, en elke referentie is ook weg. Op LinkedIn meldt natuurfilmer Rik van der Linden dat zijn zoontje blij was dat hij vijf vlinders had gezien. Het zoontje blij, maar Rik niet… want het hadden er honderden moeten zijn! Geleidelijk verschuift wat we normaal vinden. Dat blijkt ook uit hoe we het weer ervaren. Veel mensen vonden dit voorjaar koud. Maar vergeleken met 50 jaar geleden was het een normaal voorjaar. Ons geheugen is beperkt. Dus moeten we als wetenschappers inventiever zijn, de juiste context bieden, aan het denken zetten, confronteren.”

Met de GrowApp wil Van Vliet vooral verbindingen leggen. “Ik heb het vaak over het sociale natuurnetwerk: dat zijn alle natuurvrijwilligers en -liefhebbers. In het geval van de GrowApp zijn het ook leerlingen van middelbare scholen die meedoen aan het wereldwijde GLOBE-programma. De kunst is om die aan elkaar te verbinden, te motiveren en te stimuleren. Dat verbinden gaat makkelijker als we als wetenschappers meer samenwerken met de creatieve sector.”  

Die samenwerking is volgens Van Vliet in het algemeen onmisbaar. “Ik zie hoe moeilijk het is voor wetenschappers om goed over hun bevindingen te communiceren. Ze hebben geen tijd, geen geld en geen vaardigheden. Maar dat is relatief simpel op te lossen: door een goed budget voor communicatie op te nemen in je projectvoorstellen! Het is leuk om te communiceren, en we hebben de morele verantwoordelijkheid om die informatie bij die samenleving te brengen.”

Vertaal kennis in kunst

Gelukkig ziet Van Vliet nu een trage kentering in de wetenschappelijke wereld. Er komt steeds meer aandacht voor het belang van het realiseren van maatschappelijke impact. “Er zijn vaak allerlei mogelijkheden om je onderzoek nieuwswaardig te presenteren: bedenk wanneer je onderwerp actueel is en waar echt te zien is wat je hebt onderzocht.”

Ook pleit hij ervoor om meer met vrienden en familie te praten over de gevolgen van klimaatverandering. “Dan hoor je pas wat mensen wel en wat ze niet begrijpen. Kun je uitleggen wat je doet? Daar moet je continu mee bezig zijn. En geef jezelf ook de ruimte om te experimenteren en je te laten verrassen, door in de communicatie eens buiten je comfort zone te stappen. Het vertalen van je kennis en onderzoeksresultaten in beelden of in kunst kan ik iedereen aanbevelen.”

Kun je uitleggen wat je doet? Daar moet je continu mee bezig zijn.


    Warning: Undefined array key -1 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 965
  • Kunst als kanaal voor klimaatwetenschap (copy)

    Vorige pagina

    Warning: Undefined array key 0 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 928
  • Kunst als kanaal voor klimaatwetenschap (copy)

    Volgende pagina

Abonneer je op onze nieuwsbrief

Tijdschrift Milieu is een uitgave van de VVM en verschijnt zes keer per jaar in een oplage van 1.750 exemplaren.

VVM-Lidmaatschap 2026