Een fantastische toekomst (copy)

Er gaan een hoop verschillende verhalen of narratieven rond over klimaatverandering, net als over de andere crises. Het probleem zou zijn dat de mens het contact met de natuur is kwijtgeraakt, of dat de technologie nog niet ver genoeg is ontwikkeld, of dat er een cultuur van onderdrukking heerst, of dat er ongebreideld kapitalisme is, of dat er simpelweg te veel mensen zijn. Het narratief dat we koppelen aan crises bepaalt de richting van de oplossingen. Het geeft de frames aan waarin we de situatie plaatsen; de frames zijn de verhalen waar deze crises onderdeel van uitmaken.

De simpelste vorm van een verhaal heeft een protagonist, de hoofdpersoon, die wordt dwarsgezeten door een antagonist. De twee leveren een strijd en uiteindelijk wint of verliest de protagonist. Hierop zijn allerlei variaties mogelijk, maar ik wil nu focussen op de verschillende rollen van de mens in de verhalen die we onszelf vertellen. Wanneer het gaat om milieuproblemen zou bijvoorbeeld de directeur van milieuvervuilend bedrijf X de antagonist kunnen zijn en een volkstuinder die haar eigen sla niet kan eten de protagonist. Als er een duidelijke tegenstander is, is er een duidelijk doel: de tegenstander verslaan. Het voorbeeld zou kunnen eindigen met gevangenisstraf voor directeur X. Hierbij wordt het mensbeeld belangrijk. Want wanneer het bijvoorbeeld als inherent menselijk wordt gezien om de omgeving te onderwerpen, dan is ‘de mens’ de antagonist en zal zelfs een menselijke protagonist die het milieu probeert te redden uiteindelijk falen. In het voorbeeld van de directeur is er een duidelijke tegenstander; in het verhaal van de ‘onderwerping’ is er geen ontsnappen mogelijk. 

Dus als het gaat om wie of wat we als tegenstander zien, is het belangrijk je af te vragen hoe je jezelf tot die tegenstander verhoudt. Wanneer een tegenstander minder duidelijk is, wordt het doel van het verhaal ook minder duidelijk. Zien we dus klimaatverandering als onze tegenstander, dan is het moeilijk om daar strijd tegen te leveren. Die klimaatverandering beslaat zoveel tijd en is op zoveel verschillende plekken in zoveel vormen aanwezig, dat het lastig is er een tegenstander van te maken. Dan zal een verhaal vaak focussen op iemand zoals de directeur van bedrijf X, maar het verslaan van deze directeur heeft uiteindelijk minimale invloed op het grootse proces van klimaatverandering.

Hier zouden niet-menselijke personages een oplossing kunnen bieden. De beleving van tijd en plaats van deze personages kan zo anders zijn dat het wellicht mogelijk wordt om de antagonisten minder te simplificeren. Maar niet-menselijke personages kunnen ook in een aantal valkuilen trappen. Neem bijvoorbeeld bomen. Praktisch iedereen kent de Enten uit Lord of the Rings: boomachtige wezens die het opnemen tegen het kwaad dat het woud vernietigt. Ze hebben een simpel doel: industrie vernietigt woud, dus woud vernietigt industrie. Over de vraag of deze industrie een resultaat is van een veranderde maatschappij maken de bomen zich niet druk. Met het toedichten van agency – de mogelijkheid om te handelen – aan niet-menselijke personages kun je ook de verantwoordelijkheid verplaatsen. Wanneer we er bijvoorbeeld op rekenen dat de natuur zal ingrijpen als de mensheid te ver gaat, plaatsen we deze verantwoordelijkheid buiten onszelf. ‘De bomen zijn nog niet naar Tata Steel gelopen, dus zal het nog wel oké zijn.’ Persoonlijk denk ik dat we een beetje te laat zijn als we gaan wachten tot de natuur zich verweert.