Denken voorbij de economische groei (copy)

Tijdschrift Milieu
september 2023, nr. 4

Denken voorbij de economische groei

Femke Schootstra is Masterstudent Economics in Nijmegen en actief bij de studentenbeweging Rethinking Economics. Ilja Beudel is programmamanager bij Het Groene Brein.

In mei vond in het Europees Parlement de Beyond Growth conferentie plaats, die in het teken stond van ‘denken voorbij de groei’. 7.000 Deelnemers kwamen drie dagen online en offline bij elkaar om te praten over economische systeemverandering. Als we niet meer willen en kunnen groeien, hoe komen we dan tot een nieuwe economie? Wat wordt ons verhaal als we de ‘groeimantra’ loslaten?  

Door: Femke Schootstra en Ilja Beudel

Met wel meer dan 150 sprekers liet de conferentie zien dat er al enorm veel kennis is over de transitie naar een ‘Post-growth’ economie. Opvallend, en veelzeggend, was de grote vertegenwoordiging van jonge mensen onder de deelnemers en het ontbreken van politici. Er werd uitbundig geapplaudisseerd voor sprekers, maar je voelde het ongeduld van al deze jonge mensen om de kennis daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. De energie om samen aan de verandering te gaan werken zinderde door het hele parlement. Iedereen besefte dat we er met zo’n conferentie voor allemaal gelijkgestemden nog lang niet zijn, maar het ontmoeten van andere deelnemers die klaarstaan om aan de slag te gaan was ontzettend hoopvol. Duidelijk was ook dat er ondanks verschillen in aanpak of perspectief een sterk gedeeld toekomstbeeld naar boven komt: we willen een samenleving die rechtvaardig is en binnen de grenzen van de planeet blijft. Een economie die niet meer gebaseerd is op exploitatie, maar op zorg voor elkaar en voor de aarde. Er ontwikkelt zich een nieuw verhaal, en dat is een essentieel startpunt voor verandering. 

Technologisch optimisme

De ideeën die tijdens de conferentie gepresenteerd werden gingen regelrecht in tegen de huidige manier van denken. De huidige dominante visie kwam duidelijk naar voren in de openingsspeech van Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie. Haar uitspraak leverde eerst applaus op: 

‘What The Limits to Growth model was right on without doubt: that a growth economy based on fossil fuels is simply obsolete.’ 

Zij vervolgde echter: 

‘But what they [The Club of Rome] could not completely envision for example, is the potential for green technologies like clean hydrogen or the type of electric cars that we drive today.’

Deze gedachtegang leidt naar het model van groene groei, dat door de conferentie ter discussie gesteld wordt. Volgens dit model maakt technologie vooruitgang het mogelijk dat economische activiteit ‘ontkoppelt’ wordt van milieu-impact, waardoor de economie kan blijven groeien. Innovatie zou ervoor zorgen dat de economie minder grondstofintensief wordt, en minder uitstoot en vervuiling veroorzaakt. Maar de cruciale realiteit is dat deze ‘decoupling’ niet plaatsvindt en niet mogelijk is. Dit vormde de basis van de conferentie, gedreven door groeiend wetenschappelijk bewijs (zie het rapport Decoupling Debunked van het Europees Milieubureau).

Ursula von der Leyen
Foto: Wikimedia Commons

Waarom kan de economie niet blijven groeien?

Het gaat erom dat er niet specifiek naar Europa wordt gekeken of alleen naar het broeikaseffect, maar naar de héle wereld en álle planetaire grenzen. De energietransitie is een oplossing voor uitstoot van fossiele brandstoffen, maar in feite worden olie, gas en steenkool ingewisseld voor metalen, mineralen en land, vaak geëxploiteerd in het Mondiale Zuiden. We volgen dezelfde koloniale aanpak om aan onze eigen energiebehoefte te voldoen, benadrukten vele sprekers zoals Brototi Roy: ‘The green transition is still replicating old industrial patterns of expropriation of land and not respecting indigenous rights.’ Een panelsessie laat zien dat de stijgende vraag naar metalen en mineralen leidt tot nieuwe deep sea- en land mining projecten, met onvoorstelbare ecologische schade en vaak schendingen van mensenrechten en inheemse belangen als gevolg; dammen tasten de omgeving van de lokale bevolking en complete ecosystemen aan. Vandana Shiva werkt haar leven lang aan het beschermen van biodiversiteit en spreekt: “The colonial ‘project’ has to stop if we want to protect the earth. The current ecological problems came with colonialism that treats nature as a commodity.” Hernieuwbare energie is op dit moment misschien minder schadelijk dan energie uit fossiele brandstoffen, maar spreken van ‘schone’ of ‘duurzame’ energie is een totale illusie. Wat de energietransitie en veel andere technologische oplossingen in werkelijkheid doen, is de problemen verschuiven naar een andere vorm van impact en opnieuw naar andere werelddelen. 

Hier is maar één goed antwoord op: de energiebehoefte moet omlaag. Opnieuw zal innovatie niet afdoende zijn, beargumenteerde Jason Hickel: ‘We should embrace the power of technological change. But we also know that this is not enough: in a growth-oriented economy gains of efficiency are diminished by the scale of ever increasing production.’ Dit komt door het rebound-effect: winst in efficiëntie leidt tot dalende prijzen, waardoor de vraag en onttrekking van grondstoffen niet afneemt. Hickel: ‘If we are to overcome this problem and achieve ecological stability, we need the transition to a post-growth economy.’ 

 Brototi Roy

 Vandana Shiva (rechts, Foto: Manfred Werner / Wikimedia Commons)

De economie van de toekomst

Ontgroeien is geen kwestie van willen; het is onvermijdelijk. De lage groeicijfers zijn een signaal dat we de grenzen van de groei bereiken. Het goede nieuws is dat degrowth niet, zoals vaak wordt aangenomen, de ontketening van een economische crisis betekent. Ekaterina Chertskovskaya sprak hierover: ‘Degrowth is not about recession, in fact recession is a consequence of growth-focused economies.’ Omdat het huidige economische systeem afhankelijk is van groei, leidt dalende productie binnen dit systeem inderdaad tot een recessie of uiteindelijk zelfs ineenstorting van de economie. Het gaat dus om het compleet anders inrichten van de economie zodat die stabiel is zonder groei. Het centrale concept is herverdeling, het terugdringen van de sociale ongelijkheid. Spreker Tim Jackson beschrijft de transitie als een verschuiving van de huidige ‘wealth economy’ naar een ‘health economy’: gezondheid moet in de economie op één komen te staan. Het antropoceen moet plaats maken voor een nieuw paradigma waarin de mens niet boven de natuur staat, maar er onderdeel van is, waarin onze eigen gezondheid samenvalt met die van de aarde. 

De conferentie is overtuigend: systeemverandering is mogelijk! De vraag is of we de moed hebben om erin te geloven. Durven we ongemakkelijke vragen te stellen zoals: wat is genoeg? Wat is rechtvaardig? Durven we toe te geven dat we niet sterker of slimmer zijn dan de natuur en technologie onze grootste problemen niet gaat oplossen?

Ekaterina Chertskovskaya
Foto: Lund University

Overgaan tot actie

Maar wat kan ik hier nou als individu mee? vraag je je misschien af. We voelen ons vaak machteloos in het grote systeem en zien de verandering als iets wat vanuit de politiek moet komen. De conferentie pleitte: nee, de verandering komt vanuit mensen die in beweging komen en nieuwe verhalen aan elkaar gaan vertellen. Er werd benadrukt dat je zoveel meer invloed hebt dan je denkt. Je stem is meer dan wat je invult op het stembiljet of het ‘stemmen met je portemonnee’! Mensen zijn sociale wezens en worden continu beïnvloed door wat hun vrienden en familie doen en zeggen. Dus spreek je uit, kom in actie, zoek het ongemak en heb lef. En zoek iets wat bij jou past. 

Hou je van verdieping? Lees je in met de boeken van de grote namen uit de post-growth beweging, zoals Jason Hickel, Kate Raworth, Vandana Shiva of Tim Jackson.  Kijk sessies van de conferentie terug op www.beyond-growth-2023.eu! Wil je met je vrienden of collega’s in gesprek om te kijken wat je gezamenlijk kunt doen? Volg een cursus bij Klimaatgesprekken of bij Undercover activist. Voel je actiebereidheid? Sluit je aan bij een beweging zoals Milieudefensie, Extinction Rebellion of Scientist Rebellion. Ga naar protesten; je zult verbaasd zijn hoeveel vrienden mee willen gaan zodra jij de stap zet. Ben je meer een politiek dier? Pleit mee voor een burgerberaad, waarmee we de democratie terugbrengen. 

Drijfveren

Femke: “Economen zijn hun werk onterecht gaan zien als een exacte wetenschap, waarmee vragen over de betekenis van welzijn en welvaart naar de achtergrond verdreven zijn. Met Rethinking Economics werken we mee aan nieuw economisch denken dat ten dienste staan van een duurzame en rechtvaardige toekomst.”

Ilja: ‘Wat mij opvalt is dat de jongere generaties enorm goed hun huiswerk hebben gedaan over de situatie van de economie en het klimaat nu en waar we op afstevenen. Ik vind dat wij, als oudere generatie, naast hen en achter hen moeten gaan staan en hun stem versterken en vertegenwoordigen bij beslissingen die we nu nemen.”

Anuna de Wever
Foto: Joost Pauwels / Wikimedia Commons


    Warning: Undefined array key -1 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 965
  • Denken voorbij de economische groei (copy)

    Vorige pagina

    Warning: Undefined array key 0 in /var/hpwsites/u_twindigital_html/website/html/webroot/milieu.vvm.info/wp-content/plugins/diziner-core/lib/TwinDigital/Diziner/Core/Post.php on line 928
  • Denken voorbij de economische groei (copy)

    Volgende pagina

Abonneer je op onze nieuwsbrief

Tijdschrift Milieu is een uitgave van de VVM en verschijnt zes keer per jaar in een oplage van 1.750 exemplaren.

VVM-Lidmaatschap 2026